İlk Yardım Nədir? Əsas Qaydalar və Nümunələr

İlk Yardım Nədir və Necə Göstərilir? Əsas Qaydalar

İlk yardım — qəza, qəfil xəstəlik və ya xəsarət zamanı peşəkar tibbi yardım gələnədək insanın həyatını qorumaq və vəziyyətinin ağırlaşmasının qarşısını almaq üçün göstərilən ilkin köməkdir. İlk yardım göstərmək üçün əvvəlcə hadisə yerinin təhlükəsizliyini yoxlamaq, zərərçəkmişin vəziyyətini qiymətləndirmək, lazım gəldikdə təcili tibbi yardım çağırmaq və uyğun ilkin tədbirləri görmək lazımdır.

İlk yardım qaydalarını bilmək yalnız tibb işçiləri üçün deyil, istehsalat müəssisələrində, tikintidə, anbarlarda, ofislərdə və gündəlik həyatda hər bir insan üçün faydalıdır.

Bu məqalədə ilk yardımın əsas prinsiplərini, qanaxma, yanıq, boğulma, huşsuzluq və ürək dayanması zamanı görülməli tədbirləri izah edirik.

Vacib: Həyati təhlükə zamanı Azərbaycanda 103 nömrəsinə zəng edərək təcili tibbi yardım çağırın. Fövqəladə hallar üçün 112 nömrəsindən də istifadə etmək olar. Bu bələdçi praktiki ilk yardım təlimini və peşəkar tibbi yardımı əvəz etmir.

İlk yardım nədir və məqsədi nədir?

İlk yardım (first aid) insanın sağlamlığına və həyatına təhlükə yarandıqda, peşəkar tibbi müdaxiləyə qədər göstərilən ilkin köməkdir.

İlk yardımın əsas məqsədləri:

• Həyat üçün təhlükəli vəziyyətləri müəyyən etmək.

• Lazımi təcili yardım xidmətlərini vaxtında çağırmaq.

• Mövcud bilik və bacarıqlarla həyatqurtarıcı tədbirlər görmək.

• Əlavə zədələnmənin qarşısını almaq.

• Peşəkar yardım gələnədək zərərçəkmişin vəziyyətini izləmək.

İlk yardım göstərən şəxsin vəzifəsi xəstəliyə diaqnoz qoymaq və ya həkimi əvəz etmək deyil. Əsas məqsəd təhlükəsiz, vaxtında və vəziyyətə uyğun kömək göstərməkdir.

Məsələn, istehsalat sahəsində işçi huşunu itirərsə, ilk yardım göstərən şəxs hadisə yerinin təhlükəsizliyini yoxlamalı, işçinin reaksiyasını və tənəffüsünü qiymətləndirməli, təcili yardım çağırmalı və vəziyyətə uyğun tədbir görməlidir.

İlk yardım necə göstərilir? Əsas addımlar

İlk yardım zamanı ən vacib məsələ hərəkətlərin düzgün ardıcıllığını bilməkdir.

1. Hadisə yerinin təhlükəsizliyini yoxlayın

Zərərçəkmişə yaxınlaşmazdan əvvəl ətrafda təhlükənin olub-olmadığını müəyyən edin.

Elektrik cərəyanı, hərəkətdə olan texnika, yanğın, kimyəvi maddələr və nəqliyyat axını əlavə xəsarətlərə səbəb ola bilər.

Məsələn, elektrik avadanlığında qəza baş veribsə, enerji mənbəyi təhlükəsiz şəkildə ayrılmadan zərərçəkmişə toxunmaq olmaz.

Öz həyatınızı təhlükəyə atmayın. Təhlükəsiz yaxınlaşmaq mümkün deyilsə, xilasetmə xidmətlərini çağırın.

2. Zərərçəkmişin huşunu yoxlayın

Şəxsə səslənin və reaksiyasını yoxlayın.

Şəxs cavab vermirsə, yardım çağırın və normal nəfəs alıb-almadığını qiymətləndirin.

Huşsuz şəxsin tənəffüsünün yoxlanılması 10 saniyədən artıq çəkməməlidir.

Şəxs normal nəfəs almırsa və ya yalnız arabir qeyri-normal nəfəsalma hərəkətləri müşahidə edilirsə, ürək dayanmasından şübhələnmək lazımdır.

3. Təcili tibbi yardım çağırın

Həyati təhlükə ehtimalı varsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.

Operatora hadisənin ünvanını, zərərçəkmişin vəziyyətini, baş verən hadisəni və mövcud təhlükələri bildirin.

Mümkünsə, telefonu səsgücləndirici rejimə keçirin və dispetçerin göstərişlərini izləyin.

4. Vəziyyətə uyğun ilk yardım göstərin

Hər fövqəladə hal fərqli yanaşma tələb edir.

Qanaxma zamanı qan itkisinin azaldılması, yanıq zamanı təhlükənin aradan qaldırılması və uyğun soyutma, ürək dayanması zamanı isə dərhal reanimasiya tədbirlərinin başlanması əsas prioritetlərdəndir.

Ürək dayanması zamanı ilk yardım necə göstərilir?

Ürək dayanması zamanı insan huşunu itirir və normal nəfəs almır.

Belə vəziyyətdə təcili tibbi yardım çağırılmalı və ürək-ağciyər reanimasiyasına başlanmalıdır.

Ürək-ağciyər reanimasiyası (CPR) — ürək dayanması zamanı döş qəfəsinə ritmik təzyiqlər və uyğun hallarda süni tənəffüs vasitəsilə qan dövranını dəstəkləməyə yönəlmiş həyatqurtarıcı tədbirdir.

Böyüklərdə CPR zamanı əsas addımlar

1. Hadisə yerinin təhlükəsizliyini təmin edin.

2. Şəxsin huşunu və normal tənəffüsünü yoxlayın.

3. Təcili tibbi yardım çağırın və avtomatik xarici defibrilyator (AED) gətirilməsini istəyin.

4. Şəxsi sərt, düz səthdə arxası üstə uzadın.

5. Əllərinizi döş qəfəsinin mərkəzinə yerləşdirin.

6. Dəqiqədə 100–120 təzyiq sürəti ilə döş qəfəsinə ritmik təzyiqlər edin.

7. Təlim keçmisinizsə və süni tənəffüs verə bilirsinizsə, 30 təzyiqdən sonra 2 süni nəfəs verin.

8. AED mövcuddursa, cihazı işə salın və onun göstərişlərinə əməl edin.

Süni tənəffüs üzrə təliminiz yoxdursa və ya onu yerinə yetirə bilmirsinizsə, dispetçerin yönləndirməsi ilə fasiləsiz döş qəfəsi təzyiqləri göstərin.

Təzyiqlər şəxsin normal nəfəs almağa başlamasına, peşəkar yardımın müdaxilə etməsinə, yardım göstərməyin mümkünsüz olmasına və ya ərazinin təhlükəli vəziyyətə düşməsinə qədər davam etdirilə bilər.

Bu məlumat böyüklərə aiddir. Uşaqlarda və körpələrdə reanimasiya üsulları fərqləndiyi üçün ayrıca praktiki hazırlıq lazımdır.

Qanaxma zamanı ilk yardım

Güclü qanaxma qısa müddətdə həyati təhlükəli vəziyyətə səbəb ola bilər.

Belə hallarda əsas məqsəd qanaxmanı nəzarət altına almaq və peşəkar tibbi yardım çağırmaqdır.

Qanaxmanı necə dayandırmaq olar?

• Əvvəlcə öz təhlükəsizliyinizi təmin edin.

• Mümkünsə, birdəfəlik qoruyucu əlcək geyinin.

• Qanayan sahəni müəyyən edin.

• Steril sarğı və ya təmiz parça ilə yaraya birbaşa, möhkəm təzyiq göstərin.

• Güclü qanaxmada dərhal təcili yardım çağırın.

• Peşəkar yardım gələnədək vəziyyəti izləyin.

Həyati təhlükəli ətraf qanaxmalarında turniketdən istifadə tələb oluna bilər. Bunun düzgün tətbiqi üzrə praktiki təlim keçmək vacibdir.

Əgər yarada iri yad cisim ilişib qalıbsa, onu çıxarmayın. Cismin ətrafına təzyiq tətbiq edin və tibbi yardım çağırın.

Yanıq zamanı ilk yardım

Yanıqlar isti səth, qaynar maye, alov, elektrik cərəyanı və ya kimyəvi maddələrin təsiri nəticəsində yarana bilər.

Termiki yanıq zamanı əsas tədbirlərdən biri zədələnmiş sahəni mümkün qədər tez sərin axar su altında soyutmaqdır.

Yanıq zamanı nə etmək lazımdır?

1. Şəxsi təhlükə mənbəyindən təhlükəsiz şəkildə uzaqlaşdırın.

2. Yanmış sahəni 20 dəqiqə ərzində sərin axar su ilə soyudun.

3. Yanığın ətrafında olan üzük, saat və digər sıx əşyaları ehtiyatla çıxarın.

4. Dəriyə yapışmış geyimləri zorla ayırmayın.

5. Soyutmadan sonra yanığı təmiz, yapışmayan örtüklə boş şəkildə qoruyun.

6. Ağır və geniş yanıqlarda, elektrik və kimyəvi yanıqlarda təcili tibbi yardım çağırın.

Yanmış sahəyə buz, yağ, diş məcunu və digər məişət vasitələri tətbiq etməyin.

Geniş yanığı soyudarkən şəxsin bədəninin qalan hissəsinin həddindən artıq soyumamasına da diqqət yetirin.

Kimyəvi maddələr və elektrik cərəyanı ilə əlaqəli yanıqlarda əlavə təhlükələr mövcud ola bilər. Belə vəziyyətlər ayrıca təhlükəsizlik tədbirləri və peşəkar müdaxilə tələb edir.

Boğulma zamanı ilk yardım

Boğulma burada qida və ya yad cismin tənəffüs yolunu tutması mənasında işlədilir.

Belə vəziyyətlərdə insanın danışa, öskürə və nəfəs ala bilməsini qiymətləndirmək vacibdir.

Şəxs öskürə bilirsə

Əgər insan güclü öskürür və nəfəs ala bilirsə, onu öskürməyə təşviq edin.

Vəziyyətini yaxından izləyin. Görünməyən cismi ağızdan barmaqla çıxarmağa çalışmayın.

Şəxs nəfəs ala bilmirsə

Böyük yaşlı şəxsdə tənəffüs yolu ciddi şəkildə tutulubsa:

1. Kömək çağırın və təcili yardımın çağırılmasını təmin edin.

2. Şəxsi önə əyin və kürək sümükləri arasına 5 dəfəyədək möhkəm zərbə vurun.

3. Maneə aradan qalxmayıbsa, uyğun şəxsdə qarına 5 dəfəyədək təzyiq tətbiq edin.

4. Maneə qalırsa, bu üsulları növbələşdirin və təcili yardım dispetçerinin göstərişlərinə əməl edin.

5. Şəxs huşunu itirərsə və normal nəfəs almazsa, CPR-yə başlayın.

Körpələrdə və hamilə şəxslərdə qarına təzyiq tətbiq edilməməlidir. Onlar üçün fərqli yardım üsulları mövcuddur.

Boğulma hadisəsindən sonra şəxsin tibbi qiymətləndirilməsi vacibdir.

Huşsuzluq zamanı ilk yardım

Şəxs huşunu itiribsə, əvvəlcə onun normal nəfəs alıb-almadığını yoxlayın.

Huşsuz şəxs normal nəfəs alırsa, təcili yardım çağırın.

Baş, boyun və onurğa zədəsi şübhəsi yoxdursa, tənəffüs yolunun açıq qalmasına kömək etmək üçün şəxsi yan vəziyyətə yerləşdirmək olar.

Onurğa zədəsindən şübhələnirsinizsə, zərurət olmadıqca şəxsi hərəkət etdirməyin. Tənəffüsün qorunması hərəkət tələb edərsə, dispetçerin göstərişlərinə əməl edin.

Şəxsin vəziyyətini davamlı izləyin. Normal tənəffüs dayanarsa, CPR-yə başlamaq lazımdır.

Qıcolma zamanı ilk yardım

Qıcolma zamanı əsas məqsəd şəxsi əlavə xəsarətdən qorumaqdır.

Qıcolma baş verdikdə:

• Ətrafdakı təhlükəli əşyaları uzaqlaşdırın.

• Mümkünsə, başının altına yumşaq material yerləşdirin.

• Tutmanın başlanma vaxtını qeyd edin.

• Şəxsin hərəkətlərini zorla dayandırmayın.

• Ağzına heç bir əşya və ya maye qoymayın.

• Tam özünə gəlməyənədək yemək və içki verməyin.

Qıcolma uzun çəkirsə, təkrarlanırsa, ilk dəfə baş verirsə, nəfəsalma çətinliyi və ya ciddi xəsarət varsa, təcili tibbi yardım çağırın.

İş yerlərində ilk yardım niyə vacibdir?

İş yerlərində ilk yardım hazırlığı işçilərin fövqəladə vəziyyətlərə uyğun reaksiya verməsinə kömək edir.

Müxtəlif fəaliyyət sahələrində rast gəlinən hadisələr fərqli ilkin müdaxilə tələb edə bilər.

İş yerində ilk yardım hazırlığı yalnız ilk yardım çantasının olması ilə məhdudlaşmamalıdır.

İşçilər yardım vasitələrinin yerləşdiyi yeri, təcili əlaqə nömrələrini, fövqəladə vəziyyətdə kimin məlumatlandırılacağını və evakuasiya qaydalarını bilməlidirlər.

İlk yardım çantasında nələr olmalıdır?

İlk yardım çantasının tərkibi iş yerinin risklərinə və istifadə məqsədinə uyğun müəyyən edilməlidir.

Ümumi ləvazimatlara aşağıdakılar daxil ola bilər:

• Steril sarğı və bintlər.

• Birdəfəlik qoruyucu əlcəklər.

• Yapışqan yara sarğıları.

• Steril yara örtükləri.

• Tibbi qayçı.

• CPR üçün qoruyucu vasitə.

• İlk yardım üzrə qısa təlimat.

Müəssisənin fəaliyyətindən asılı olaraq əlavə vasitələr lazım ola bilər.

İlk yardım çantasının tərkibi mütəmadi yoxlanmalı, istifadə edilmiş və yararlılıq müddəti bitmiş vasitələr yenilənməlidir.

İlk yardım təlimi kimlər üçün uyğundur?

İlk yardım bacarıqları yalnız tibb işçiləri üçün nəzərdə tutulmur.

Bu sahədə hazırlıq aşağıdakı şəxslərə faydalı ola bilər:

• SƏTƏM/HSE mütəxəssisləri.

• İstehsalat və tikinti rəhbərləri.

• Anbar və logistika işçiləri.

• Texniki xidmət əməkdaşları.

• Korporativ təlim və HR rəhbərləri.

• Külək enerjisi sektorunda çalışan texniki heyət.

• Fövqəladə hallara hazır olmaq istəyən fərdi şəxslər.

Xüsusilə praktiki təlimlər iştirakçılara CPR, qanaxmaya nəzarət və digər təcili yardım bacarıqlarını nəzarətli şəraitdə məşq etmək imkanı yaradır.

IST-də ilk yardım üzrə hazırlıq

Industrial Support and Training Services (IST) tərəfindən təqdim edilən GWO Basic Safety Training (BST) proqramına GWO First Aid modulu daxildir.

Bu modul külək enerjisi sektorunda fəaliyyət göstərən və ya bu sahəyə hazırlaşan şəxslərə uyğun ilk yardım bilik və bacarıqlarının formalaşdırılmasına yönəlib.

GWO First Aid ümumi auditoriya üçün nəzərdə tutulmuş bütün ilk yardım proqramlarının əvəzi kimi deyil, konkret fəaliyyət sahəsinə uyğun hazırlıq kimi qiymətləndirilməlidir.

İlk yardım haqqında tez-tez verilən suallar

İlk yardımla tibbi yardımın fərqi nədir?

İlk yardım peşəkar tibbi xidmət gələnədək görülən ilkin tədbirlərdir. Tibbi yardım isə səlahiyyətli tibb mütəxəssisləri tərəfindən həyata keçirilən qiymətləndirmə və müalicə xidmətlərini əhatə edir.

CPR ilk yardıma daxildirmi?

Bəli. CPR ürək dayanması zamanı tətbiq edilən həyatqurtarıcı ilk yardım tədbirlərindən biridir.

İlk yardım göstərmək üçün tibbi təhsil lazımdırmı?

Ümumi ilk yardım biliklərini əldə etmək üçün tibbi təhsil mütləq şərt deyil. Bununla belə, praktik hazırlıq və uyğun təlim təhlükəsiz müdaxilə bacarığını inkişaf etdirməyə kömək edir.

İlk yardım sertifikatı nə qədər etibarlıdır?

Sertifikatın müddəti onu təqdim edən proqram və sertifikatlaşdırma qurumunun qaydalarından asılıdır. Bütün ilk yardım sertifikatları üçün vahid müddət yoxdur.

İlk yardım çantası hər iş yerində eyni olmalıdırmı?

Xeyr. Çantanın tərkibi iş yerində müəyyən edilmiş təhlükələrə, fəaliyyət növünə və müvafiq tələblərə uyğun seçilməlidir.

Nəticə

İlk yardımın əsas prinsipi təhlükəsizliyi təmin etmək, zərərçəkmişin vəziyyətini qiymətləndirmək və peşəkar yardım gələnədək uyğun ilkin tədbirləri görməkdir.

Qanaxma, yanıq, boğulma və ürək dayanması zamanı görüləcək tədbirlər fərqləndiyi üçün ilk yardım bacarıqlarını praktik məşğələlərlə inkişaf etdirmək vacibdir.